DE GESCHIEDENISSEN VAN “TRIKS" EN "DE MAGIËR"

In deze bespreking een belangrijke bijdrage over de recente, in ieder geval naoorlogse geschiedenis van Goochelen & Toveren In Nederland, en wel over Opkomst & Ondergang van “Triks” en “De Magiër”, die legendarische vakbladen voor de Nederlandse goochelaar. Dit alles werd mogelijk doordat we de beschikking kregen over vrijwel alle jaargangen van genoemde tijdschriften. Wij zeggen vrijwel, want van “Triks” missen wij de eerste jaargang (behalve nummer 1, 3 en 12 van die jaargang), de 2de jaargang, en nummer 1 en 2 van de 3de jaargang. Verder hebben we alles compleet. Van “De Magiër” missen we alleen de 6de jaargang, voor de rest hebben we ook “De Magiër” compleet. Dat stelt ons in staat een nauwkeurig inzicht te verwerven in zo’n 30 jaar geschiedenis van de vaderlandse goochelkunst tussen ca. 1945 en 1975, roemruchte jaren met grote namen als Fred Kaps, Niberco, Tonny van Dommelen en Henk Vermeyden, maar ook Cas G. Ziekman en Iskari.

1. DE GESCHIEDENIS VAN “TRIKS"

We beginnen met Triks. Als er niets bijzonders valt te melden in de betreffende jaargang, althans niets, dat u per se weten moet, beperken we ons tot evenementen als kampioenschappen en congressen.

De 1ste jaargang van Triks, waarvan wij hier drie nummers hebben, liep van april 1941 - maart 1942. Wij zijn in het rijke bezit van het allereerste nummer van Triks (en ook van het allerlaatste nummer, maar daarover later meer), van het 3de (juni ‘41) en het 12de en laatste nummer (maart ‘42) van die 1ste jaargang. Het 1ste nummer (april ‘41 dus), dat de ondertitel “Nederlandsch Maandblad voor de goochelkunst” draagt (ondertitel vanaf jaargang 10, 1952/53, waarschijnlijk in verband met de verder doodgezwegen concurrent “De Magiër” “Het Nederlandse Vakblad voor de Goochelkunst”), dat als “De Tooverlantaarn” werd aangekondigd maar als “Triks” verscheen, en waarin uitgever / oprichter / redacteur Henk Vermeyden op het adres Palmstraat 14 zetelt, beginnend met een onVermeydenlijk “Aan onze lezers!”, bevat behoudens rubriekjes als “Wat wilt u weten?”, “Doet u mee?” en “Ditjes en datjes” een spellingtruc (als u begrijpt wat wij bedoelen), een papierscheurnummer, twee forceermethodes (Triks blijkt gek op “forceren”) en een doekennummer. Niet echt spetterend-sensationeel dus. Vanaf nummer 3 is Triks verhuisd naar de 1ste etage van Keizersgracht 484.

Jaargang 2 (1942/1943) ontbreekt ons; wel weten we dat met het laatste nummer van die jaargang (maart ‘43) Triks een verschijningsverbod kreeg opgelegd.

Jaargang 3 (October ‘45 - September ‘46) begint voor ons met nummer 3, want de eerste twee nummers ontbreken aan ons geluk. Bomansiaans-leuk zijn de “Goochelpraatjes” van Aenigma (Bob Driebeek): “Mijnheer X. gaat verder: Hij knoopt nu de “drie touwtjes” aan elkaar.... Dan rolt hij het geheel om zijn linker hand, en heeft de rechter hand nog niet van het touw los, of ... roetsj .... meteen vliegt die hand in de veilige broekzak “om het tooverzout eruit te halen” (= om stukje AA erin achter te laten!) ..... STOP!.... Waarom niet even wachten?... Die overhaaste beweging, die ik al vaak zag, werkt beslist verdacht." Nr. 12 (September ‘46) gaat helemaal over het 1ste Trikscongres, het 1ste officieuze wereldkampioenschap goochelen in Amsterdam (hoofdprijs Jean Valton, Frankrijk). Verder de verklaring van een variant op het doorgezaagde weesmeisje, onlangs nog door Hans Kazàn op TV vertoond: de goochelaar loopt dwars door het meisje heen! Het meisje op de tribune was niet zomaar iemand uit het publiek (zoals wordt gesuggereerd) en voor het overige is het een medische aangelegenheid: de gynaecologische houding en kunstvoeten. Over dit congres was al een controverse ontstaan tussen Triks en “Studio Larette”, ook een goochelstudio in Amsterdam: Studio Larette wilde zelf een congres organiseren en Triks daar slechts zijdelings bij betrekken...

Jaargang 4, October 1946 - September 1947. Op groter formaat. De verklaring van “De vliegende gramofoonplaat”! Alleen omdat Triks de alleenrechten had gekocht, maar: “het Mephistohuis, hoewel geheel op de hoogte zijnde van deze overeenkomst, heeft niet geschroomd deze truc te copieëren en met het Scala House in de handel te brengen, willens en wetens inbreuk makende op de rechten, welke uitsluitend Triks toebehoren. Deze handelwijze heeft Triks aanleiding gegeven dit experiment thans te verklaren.” Scala House was de in ‘47 opgerichte studio van Hans E. Trixer, overigens later “assistent” van Vermeyden. Er was dus heel wat kinnesinne tussen de diverse studio’s. Zo wordt over het verschijnen van “De Magiër” (mei 1947) met geen woord gerept. Dat lijkt op DDR-praktijk: alleen de onteigende Oostduitse “Duden” of “Meyers Lexikon” bestaan, dezelfde Westduitse produkten worden doodgezwegen. - Eerste NBG-congres, Utrecht, 7/8 juni 1947: 1. Trixer, 2. Mystica (= Fred Kaps), 3. Niberco.

Jaargang 5, October 1947 - September 1948. In nummer 2 uitgebreid verslag van het tweede internationale congres van de goochelkunst, in Parijs ditmaal, met Niberco als wereldkampioen. Op blz. 47 een vier-aas-truc volgens het ruw-en-glad-principe zonder een gedwongen keus van één der pakjes. NBG-Congres, Amsterdam, febr. 1948: 1. Trixer, 2. Truxo, 3. Langini.

Jaargang 6, October ‘48 - September ‘49, vangt aan met een verslag van het 3de wereldcongres 1948 te Lausanne (Grand Prix: Willane, Engeland) en eindigt met het 4de wereldcongres 1949 in Amsterdam (Grand Prix: Viggo Jahn, Denemarken). NBG-Congres, 26/27 febr. 1949, Bussum: geen prijzen uitgereikt.

Jaargang 7, October ‘49 - September ‘50. NBG-Congres, 29/30 juli 1950, Arnhem: ereprijs: Mystica. In Panorama een uitgebreid verslag.

Jaargang 8, October 1950 - September 1951: in het eerste nummer een verslag van het Wereldcongres in Barcelona 1950. Grand Prix: Mystica. 14/15 april 1951, Zwolle, congres NMU (lustrumcongres): ereprijs: Niberco Bros.

Jaargang 9, October 1951 - September 1952, opent met een verslag van het Wereldcongres 1951 in Parijs. Grand Prix: Geoffrey Buckingham (Engeland). 8-10 aug. 1952 werd in Breda het 6de Nederlandse goochelkampioenschap gehouden: grote ereprijs: Hedri & Lisette. Het nummer van januari 1952 is het 100ste Triks-nummer.

Jaargang 10, October 1952 - September 1953, opent met een verslag van het Wereldkampioenschap goochelen in Genève (Grand Prix: Moroso, Italië. Er waren geen Nederlandse deelnemers). Nederlands kampioenschap, Rotterdam, 28-30 aug. 1953: Aenigma (Bob Driebeek), grote Ereprijs.

De 11de jaargang van Triks, October 1953 - September 1954. Hierin de techniek van het stapelen van dobbelstenen in “De magie der dobbelstenen” door Corvélo. En het toverkoffertje, door het “Mephisto-huis” als “Lucky Bag” in den handel gebracht doch hier verklaard. Een plagerijtje? Het nationaal congres was van 20-22 augustus 1954 in Groningen. Tonny van Dommelen won de grote ereprijs. Ook de vorig jaar op verdenking van moord gearresteerde Ted Tevano trad daar op, als buikspreker ditmaal. Deze zich ook wel Prof. Tevano noemende artist woonde in de jaren 50 in de Cypresstraat te Den Haag. Wij herinneren ons nog, dat wij tussen de lesuren van de school daar in de buurt, wel eens een ommetje maakten, en dan het van de straat af zichtbare beganegrondse zijkamertje passeerden, waarvan een der muren (althans de binnenzijde daarvan) door Prof. T. (of hij inmiddels veroordeeld is of vrijgesproken weten wij niet) met speelkaarten was beplakt, een idee, dat wij, naar wij ons menen te herinneren (het niet zeker meer wetende evenwel) bij ons thuis hebben nagevolgd. Tot zover de korte inhoud van de 11de jaargang.

De 12de jaargang (October 1954 - September 1955) nu, bevat natuurlijk een verslag van dat beroemde wereldcongres (31 aug. - 4 sept. 1955) in Amsterdam, ja het complete laatste nummer van de 12de jaargang, is daaraan gewijd. Fred Kaps werd, zoals bekend, wereldkampioen. Er stond vele jaren later, in “De Lach”, nog ‘s ‘n heel mooi interview met hem, dat hij ‘s morgens vroeg voor zijn optreden op dat congres moest overgeven, van de zenuwen, maar zodra was hij niet uitgebraakt, of hij goochelde, goochelde, zoals hij nog nooit gegoocheld had: “Ik heb goed gewerkt. Ik heb trouwens in mijn hele leven tot nu toe nooit meer zo goed gewerkt als op die middag in Amsterdam...” Is nu duidelijk geëmotioneerd. “De jury is écht huilend van de jury-tafel weggelopen. Simonson uit Zweden, Claude Chandler uit Engeland, ze kwamen huilend en snikkend de kleedkamer inhollen en ze riepen: ‘Geen honderd punten voor jou! Twéé-honderd krijg je!’ God, de tranen schieten me opnieuw in de ogen als ik daar nog aan denk.” (“Lach 69”, 28.11.1969). En hoe zat het nu met het Nationáál Congres? zult u vragen. Wel, dat was er niet, vermoedelijk i.v.m. hèt Congres in Amsterdam. Wel willen wij de aandacht vestigen op het aardige penetratie-effect van cassette, plankje, gat en lint, een omgekeerde Optima eigenlijk, op pag. 66.

Jaargang 13 - October 1955 - September 1956. In nummer 1 “Een nieuwe kaartproductie” door Channing Pollock, namelijk diens methode van de hiervóór bij een der boeken van Dai Vernon besproken kaartproductie met verstrengelde vingers. Het Nederlands goochelkampioenschap was in Den Bosch, 6-8 juli 1956, met daarin zelfs een foto’tje van Prof. Tevano, want de professor won de 1ste prijs in de klasse kindergoochelen. De grote ere-prijs (met streepje), niet te verwarren met ereprijs (zonder streepje, veronica), ging naar Marconick.

Jaargang 14 - October 1956 - September 1957. Het zou nog wel even duren voordat Triks de Nieuwe Spelling onder de knie kreeg. Tijdens het Nationaal Congres te Zwolle, 5-7 juli 1957, won Ronaldo, bekend van zijn grammofoonplatentoeren de 1ste prijs. De Grote Ereprijs werd niet toegekend.

Jaargang 15 - 1 oktober 1957 - 1 september 1958. Het Nationaal Congres? Dat was er, ondanks het Wereldkampioenschap, wel degelijk: 6-8 juni 1958 in Hilversum. Wéér geen ere-prijs! Wel een 1ste prijs, voor Peter Pit, de beroemde leeftijdengoochelaar. Deze Herman Claassen (geboren 1933) stond in zuidelijke contreien ooit bekend als Hercla. Hij was toen geen 18 jaar, zoals hij later beweerde om 38 i.p.v. 45 te lijken, maar 25. En Tevano was er ook weer. De professor won de 2de prijs in de categorie Goochelen voor kinderen (er werd geen 1ste prijs toegekend. Cas G. Ziekman deed ook mee in deze klasse maar viel niet eens in de prijzen!).

Jaargang 16 - oktober 1958 - september 1959. De jaargang begint met een verslag van het Internationaal Congres te Wenen (waaraan verbonden het wereldkampioenschap goochelen), gehouden 27-31 augustus 1958. Een legendarisch congres, waar jaren later nog aan werd gememoreerd, zo bijvoorbeeld ongeveer 10 jaar geleden door Ted de Braak tijdens een goochel-televisieprogramma in het bijzijn van Tonny van Dommelen. Laatstgenoemde werd wereldkampioen. Het was ook de doorbraak van Peter Pit (bekende acts: “de zwevende wandelstok” en “multiplying passe passe bottles”) die daarna geregeld op de TV was te zien. Zelfs zijn vertrek naar Amerika, een jaar of wat later, was goed voor een journaalreportage, kom daar nu eens om...

Het Nationaal Congres was al even legendarisch, eigenlijk zoals alles in die jaren. Het werd in Enschede gehouden, 17-19 juli 1959. Fred Kaps won de “Grand Prix”, die voor het eerst in jaren weer werd uitgereikt. Toch was er wat kritiek op zijn optreden: volgens Freddie Jelsma in “De Magiër” waren zijn “steals” lang niet feilloos en had zijn nummer ook niet het niveau van zijn act tijdens het WK 1955 in Amsterdam. En de “Haagsche Courant” van 20 juli 1959 berichtte: “Fred Kaps voor de derde maal beste goochelaar ter wereld” waarna twee ingezonden brieven volgden: één van de Niberco Brothers, die erop wezen, dat het maar om een gedevalueerd nationaal congres ging, omdat Tonny van Dommelen, Marconick, Crochet, Balsamo, Stefani, Ted Alton, Peter Pit, Bouman (Bouwman?), Vinpé (?, Vinjé?) en Langini niet meededen, en waarvan de voorzitter van de jury (Henk V. dus) in zakelijke relatie stond tot de winnaar (Fred K. dus) alsmede één daarop van R.A.M. Driebeek-Aenigma uit R’dam (je moet maar net weten dat die dubbele naam niet op een vrouwspersoon duidt) die dat onzin vond: dan kon je wel nooit kampioenschappen organiseren, want er deed altijd wel iemand niet mee....

Jaargang 17, oktober 1959 - september 1960. Het opent met een foto en een verslag van het huwelijk van de Belgische manipulatrice Suzy Wandas, al bekend van het foto’tje voorin het boekje “Witte Magie” door J.H. Vermeyden uit 1947. De bruidegom, de heer Dr. Zina Bennett uit Amerika lijkt ons in de 50, en Suzy ongeveer 40, een “leuk vrouwtje”. Dan zou Suzy nu in de 70 moeten zijn, want tja, zo gaat ‘t. (Triks van augustus 1965 meldt: “In Detroit is 73 jaar oud Dr. Zina Bennett overleden. Ons oprecht medeleven gaat uit naar zijn vrouw, Suzy Wandas.”) Simon Carmiggelt zei het al: “Je bent dood, voor je ‘t weet”... En hij kan ‘t weten. Wie ging er in 1960 nog meer dood? Doctor Harlan Tarbell, op 70-jarige leeftijd. En Okito dan? Zijn prent siert de voorplaat van het laatste nummer van deze jaargang met als onderschrift 1875-1960. Maar daarmee bleek slechts aangegeven te willen wezen, dat hij de gezegende leeftijd van 85 jaar had bereikt, maar nog in volle welstand verkeerde!

Met het Nationaal Congres, dat van 16-18 september 1960 te Nijmegen werd gehouden, opent Jaargang 18, oktober 1960 - september 1961. De Stefani’s behaalden de Grote Ereprijs. De ingezonden brief van de Niberco’s had kennelijk toch wel effect, want Henk V. zat niet meer in de jury.

Op 11 september 1960 stierf op 89-jarige leeftijd J.C. Burgersdijk.
Er werd wat afgestorven in die tijd! Wie doodgaat, wordt echter niet ouder, maar blijft zo voortleven in het papieren geheugen van verlopen jaargangen. Daardoor lijken de jaren 50 en 60 nog zeer nabij (en laten wij eerlijk zijn, ook wij mogen aan sommige momenten uit die tijd nog gaarne terugdenken), alhoewel ze in menselijke tijdsruimte gemeten reeds lang achter de horizon zijn weggezonken. Dit vermeende heden is immers alreeds 35 jaar geleden! Als we daar al onder lijden, dan is dat lijden, en naar wij hopen ook het uwe, niet masochistisch van aard, zoals dat van sommigen, die verknocht zijn aan een verleden, dat nog verder weg is, en maar 5 jaar duurde.

Op 1 januari 1961 overleed in Baltimore de bekende Amerikaanse goochelaar “Hen” Fetsch, nog geen 50 jaar oud...

In verband met het Internationaal Congres in Luik was er in 1961 maar een bescheiden Nationaal Congresje, van 17-18 juni te Utrecht. Er werd daar geen Grand Prix uitgereikt. Al Preston was eerste-prijs-winnaar in de klasse Algemene Magie.

Van 6-10 september 1961 was er het Internationale Congres te Luik, waarmee het 1ste nummer van de 19de jaargang van Triks, lopend van oktober 1961 - september 1962, begint. Dit is, naast dat van 1958 in Wenen, één van de twee meest gedenkwaardige congressen uit de vaderlandse goochelhistorie. Fred Kaps won er ten derde male de Grand Prix, alle ingezonden brieven van de Niberco Brothers ten spijt. De organisatie schijnt echter één grote ramp te zijn geweest. 25-27 mei 1962 vond het Nationaal Congres plaats in Leeuwarden. Grote Ere-Prijs: De Stefani’s. 1ste prijs Kindergoochelen: Johbino van de Groenteweg in Den Haag.

Jaargang 20 (oktober 1962 - september 1963). Nederlands Congres 21-23 juni 1963 te Oisterwijk. Hij was er weer, de Grote Ereprijs: René Anac won ‘m. Nu toch echt dood: Okito stierf op 88-jarige leeftijd op 28 juni 1963. De redactie moet iets tegen de man gehad hebben want nu staat er boven diens gedenkschrift: Theo Bamberg. “ Okito”. 1875-1936.

Jaargang 21, oktober 1963 - september 1964. Nationaal? 20-21 juni 1964 in de Singer Concertzaal in Laren. Geen Grand Prix. 1ste prijs algemeen dan maar: Cor de Groot (later als: Cornèl) & Monique. Tot de verstorvenen behoorde deze jaargang Kalanag (24 dec. ‘63). Crochet ging in de nacht van 22 op 23 juli 1964.

Jaargang 22 - oktober 1964 - september 1965. Het 1ste nummer vangt aan met een verslag van het internationaal congres 2-6 September 1964 in Barcelona. Geen vaderlanders dit keer op het allerhoogste schavot, wel Brahma (Fr.), die in ‘58 en ‘61 al tot de prijswinnaars in de klasse manipulatie behoorde en Mr. Cox (Dld.) - voor ‘t eerst ex aequo winnaars van de Grand Prix. Peter Pit siert het omslag van het februarinummer. Nationaal Congres: Haarlem / Amsterdam 28-30 mei 1965. Grote Ereprijs: Di Sato (Harry Thiery - één r in Thiery). Johbino van de Groenteweg, deelnemer aan het concours in Barcelona, aldaar prijsloos, greep nu de 2de prijs in de klasse cartomagie. 3de prijs manipulatie (toen al): de nog zeer jeugdige Richard Ross. Maar het grootste nieuws was toch wel de aankondiging dat Triks ging verhuizen van de Keizersgracht 484 naar de Kloveniersburgwal 113. Overl.: 19 maart 1965: Anton Stursa.

Jaargang 23: oktober 1965 - september 1966. 12 november 1965 opent de nieuwe Triks-studio haar poorten. De voorplaat van het decembernummer toont de zakenvrienden Fred K. en Henk V. bij de symbolische opening. Het omslag van april 1966 toont Henk V. (“even uitblazen na 25 jaar Triks”) in zijn kantoor temidden van de verworvenheden uit die tijd: een stalen buro, een plastic stoeltje, een gaskachel, een schrijfmachine en een stencilmachine alsmede het uitzicht (toen al) op langs de gracht geparkeerde auto’s. Dat werd dus vieren en hijsen tijdens het grote Triksjubileum met drie dagen goochelen (1-3 april 1966).

Nationaal: 9-11 september 1966 te Apeldoorn in het 1ste nummer van Jaargang 24: oktober 1966 - september 1967. Geen Grote Ereprijs, zelfs geen 1ste prijs Algemeen. 2de prijs Algemeen Ted Lion. 26-28 mei 1967 Nationaal in Zeist: Geen Grote Ereprijs, geen 1ste Algemeen. 2de prijs Algemeen: Ad Klein; 1ste prijs manipulatie: R. Ross. Internationaal Congres FISM te Baden-Baden, 5-9 juli 1967: Grand Prix: Di Sato (= Harry Thiery). Dood: Jules-Ten-I-Chi op 4 maart 1967.

Jaargang 25, oktober 1967 - september 1968. Op 25 november 1967 stierf Macrodos Francisco (ps. v. Frans Langeweg). 14-16 juni 1968 Nationaal Congres NMU in Enschede. Geen Grote, geen Algemeen 1 en 2. Algemeen 3: Kees Schoonenberg (van de VARA). Manipulatie 1: R. Ross.

Jaargang 26, oktober 1968 - september 1969. Op blz. 182 een Interlocked Card Production van Masatoshi Furota. NMU, 16-18 mei 1969 in Eindhoven: geen Grote Ere-prijs. Geen verdeling in 1ste, 2de of 3de prijzen. Algemeen: Goochel Flip.

Jaargang 27, oktober 1969 - september 1970. Dood: 12 dec. 1969 Henk Bouwman. I.v.m. met FISM-congres in Amsterdam geen Nationaal. FISM, 8-12 juli 1970: Grand Prix: R. Ross.

Jaargang 28, oktober 1970 - september 1971. NMU, 20-22 mei 1971 te Valkenburg: zoals de laatste jaren gebruikelijk geen Grote Ere-prijs. Algemeen: Les Cloux. Manipulatie: Ted Winkel. Het nummer van april 1971 meldt in “Razende Reporter” het overlijden van Reinhold Woda.

Jaargang 29, oktober 1971 - nr. 12 (ca. nov. 1972). Het einde nadert, Triks gaat onregelmatig verschijnen. 6,7,8 (inhaalnummers) en 10/11 en 12 zonder datum. Wel allerlei beloftes over beterschap. NMU 1972 (Groningen): Geen G.E.P. Algemeen: Gussini. Manipulatie: Ger Copper. En ja, hij is er weer: Prijsklasse Kindervoorstelling: Tevano! De prijs in de klasse illusionisme ging naar Hans Kazàn.

Jaargang 30, januari 1973 (maar gezien het verslag van het NMU-congres in mei? ‘73, in juni ‘73 verschenen?) - nr. 7/8, juli/aug. 1973 (ca. april 1974, binnenin nr. 7, zonder maand­aanduiding). Nr. 7 moet het laatste nummer van Triks zijn geweest. De pijp was leeg. De koek was op. Aan alles komt een eind. NMU ‘73 te Schoorl: Algemeen: Ad Klein, manipulatie: Ger Copper / Ted Winkel. In nummer 2 (“februari 1973”) een verslag van het FISM-congres in Parijs (juli 1973); Grand Prix R. Ross. H. Kazàn werd 3de in de klasse illusionisme.

De 30ste jaargang moet dus onvoltooid zijn gebleven. Dat het allemaal minder ging met Triks, is ons uit die jaren bekend, het duurde vreselijk lang eer bestellingen werden uitgevoerd, er werden steeds excuses bedacht, een nieuwe catalogus zou in bewerking zijn. Wij citeren uit een brief d.d. 1 maart 1972 die Henk Vermeyden ons persoonlijk schreef:

“Het spijt ons dat wij u zo lang hebben moeten laten wachten, maar eerst heden ontvingen wij de Chinese Ringspellen welke al maanden in bestelling waren. - Hierbij ontvangt u een stel, zodat nu uw bestelling van 30 oktober 1971 in zijn geheel is uitgevoerd. Met Magische groet, Hoogachtend, Henk Vermeyden.”

Eind jaren ‘60, begin ‘70 was de klad in ‘t goochelen gekomen. Het Mephisto-Huis verdween, de opvolger Holland Magic Studio was maar een kort bestaan beschoren. Ook met Triks zal het een aflopende zaak zijn geweest. Toch schijnt de studio volgens het telefoonboek van Amsterdam nog enige jaren te hebben bestaan. In 1988 overleed de geheimzinnige Henk Vermeyden, wiens burgerlijke staat nooit in de kolommen van Triks ter sprake kwam. Maar omdat het tijdschrift een hoog ons-kent-ons-gehalte in zijn kolommen deed, was dat misschien ook niet nodig.

home